"/assets/images/books/dersuuzala.jpg", "height"=>100, "width"=>100}" />

Ντερσού Ουζαλά - Βλάντιμιρ Αρσένιεβ, μτφρ. Νίκος Χαραλαμπίδης (Στοχαστής, 2019)

Από τα πράγματα που θυμάμαι να διαβάζω με μανία μικρός ήταν αφηγήσεις εξερευνήσεων: είτε φανταστικών, στις σελίδες των κόμιξ με παπιά που αλώνιζαν κάθε μεριά του κόσμου υπό τις διαταγές του Σκρουτζ, είτε πραγματικών, όπως, για παράδειγμα, παιδικές διασκευές των εξερευνητών της Αφρικής, Αρκτικής, Ανταρκτικής, των ωκεανών (λατρεία η πολύτομη εγκυκλοπαίδεια του Κουστώ). Πέραν των κόμιξ, έχασα επαφή με τα υπόλοιπα από αρκετά νωρίς, παρόλο που το πέρασμα στη φανταστική λογοτεχνία/λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας είναι μια κάποια συνέχεια, καθώς εμπεριέχει την αναγνωστική ανακάλυψη καινούργιων κόσμων.

Πριν καναδυό χρόνια, δεν θυμάμαι πώς, ανακάλυψα ένα βιβλίο ονόματι Ντερσού Ουζαλά (Στοχαστής, 2019), το οποίο αποτελεί το ημερολόγιο των χαρτογραφικών αποστολών του Ρώσου Βλάντιμιρ Αρσένιεβ στην Ουσσουρία, περιοχή της ανατολικής Σιβηρίας. Μιας και λατρεύω τόσο τις εξερευνήσεις όσο και τη Σιβηρία, σημείωσα το βιβλίο και το απέκτησα με την πρώτη ευκαιρία. Η ανάγνωσή του, πριν λίγο καιρό, μου ξαναθύμισε εκείνα τα αναγνώσματα της παιδικής μου ηλικίας, την αγάπη μου για την ανακάλυψη, την πίκρα για τη συρρίκνωση των ανεξερεύνητων οριζόντων, αλλά και την κριτική ματιά απέναντι στους εξερευνητές ως προπομπούς της διαβρωτικής επίδρασης του εκπολιτισμού.

Ο Αρσένιεβ ξεκινάει το 1902 την πρώτη του αποστολή. Εκεί θα συναντήσει έναν ιθαγενή κυνηγό, τον Ντερσού Ουζαλά, με τον οποίο θα γίνουν αχώριστοι φίλοι σε αυτή αλλά και τις μετέπειτα αποστολές του· μαζί θα περάσουν τρομερές δυσκολίες: πολικές θερμοκρασίες, χιονοθύελλες, τρομερούς ανέμους, τα αναρίθμητα κουνούπια και μύγες της Σιβηρίας, τραυματισμούς, δασικές πυρκαγιές, πείνα. Από τον Ντερσού ο Αρσένιεβ θα μάθει πάρα πολλά για την τάιγκα, τις συνήθειες των ζώων, την ανιμιστική θρησκεία των ιθαγενών, και πάνω απ’ όλα για τον πηγαίο σεβασμό της φύσης και του πλέγματος σχέσεων η οποία αυτή εσωκλείει (βέβαια ο Ντερσού ελάχιστα είχε αγγιχτεί από τον συμβολικό διαχωρισμό φύσης-πολιτισμού της νεωτερικής σκέψης, αλλά χρησιμοποιώ εδώ τον όρο για ευκολία). Εν τέλει ο Αρσένιεβ θα δώσει το όνομα του φίλου του στο βιβλίο που αποτυπώνει τις εξερευνήσεις που έκαναν μαζί.

Πριν ξεκινήσω το βιβλίο φοβόμουν μήπως η γραφή είναι άχαρη – άλλωστε ο Αρσένιεβ δεν ήταν λογοτέχνης αλλά επιστήμονας. Ευτυχώς δεν ισχύει κάτι τέτοιο: ο Αρσένιεβ γράφει ολοζώντανα, ενώ οι εξάρσεις λυρισμού περιορίζονται εκεί που πραγματικά χρειάζονται. Ακόμη και τα σημεία όπου καταλογογραφεί την πανίδα και χλωρίδα, ή περιγράφει το γεωγραφικό ανάγλυφο, είναι τοποθετημένα εντός του κειμένου με τρόπο που δεν κουράζει. Στα συν τα πολλά ασπρόμαυρα σχέδια του Αρσένιεβ που συνοδεύουν το κείμενο, καθώς και οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες.

Ο Ντερσού είναι, δικαίως, ο πρωταγωνιστής του βιβλίου. Ένας μεσόκοπος ιθαγενής που έχει περάσει όλη τη ζωή του στην τάιγκα, και είναι πλήρως εναρμονισμένος με αυτήν και τους ρυθμούς της, ένας πραγματικός ranger· ειλικρινά, δεν έχω συναντήσει καλύτερη αποτύπωση της συγκεκριμένης κλάσης: ο Αρσένιεβ εκπλήσσεται ξανά και ξανά με τα αδιόρατα ίχνη που ανακαλύπτει ο Ντερσού, με τον τρόπο που αυτός προβλέπει τον καιρό, με τον προσανατολισμό του φίλου του· ο Ντερσού του σώζει ξανά και ξανά τη ζωή, και διατηρεί παράλληλα μια πλήρως ανιμιστική κοσμοαντίληψη, μιλώντας σε ζώα, φυτά, ουρανό και ποτάμια. Οι δε σκηνές τους γύρω απ’ τη φωτιά, το βράδυ, στη μέση του απέραντου δάσους, με τους συντρόφους του Αρσένιεβ να κοιμούνται ενόσω οι δύο φίλοι ανταλλάζουν ιστορίες, έχει κάτι από την αύρα της αρχετυπικής adventurer campfire: πολλές φορές μου ήρθε στο μυαλό ο Σούμποταϊ από τον Κόναν. Σε λιγότερες από 400 σελίδες, ο Ντερσού εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο ευγενικούς, σοφούς, μετρημένους και εν τέλει απολαυστικούς χαρακτήρες που έχω συναντήσει σε βιβλίο· και το ότι πρόκειται για κάποιον που υπήρξε πράγματι, τον κάνει ακόμη πιο αγαπητό. Εδώ ένα απόσπασμα που σκιαγραφεί τον χαρακτήρα του ευγενή αυτού ήρωα:


Σε μερικές ώρες με ξύπνησε ο Ολέντιεβ και κοίταξα γύρω. Είδα τον Ντερσού να σκίζει καυσόξυλα και να μαζεύει φλούδα σημύδας και να τα στοιβάζει στην καλύβα.

Αρχικά σκέφτηκα ότι ήθελε να την κάψει και τον αποθάρρυνα από την ιδέα. Αντί για απάντηση μου ζήτησε λίγο αλάτι και μια χούφτα ρύζι. Ήθελα να δω τι θα κάνει με αυτά, οπότε είπα στους άνδρες να του δώσουν. Εκείνος τύλιξε προσεκτικά μερικά σπίρτα στη φλούδα της σημύδας, έπειτα τύλιξε χωριστά το αλάτι και το ρύζι και τα κρέμασε στο εσωτερικό της καλύβας. Στη συνέχεια άρχισε να μαζεύει τα δικά του πράγματα.

«Σχεδιάζεις να επιστρέψεις εδώ τώρα κοντά;» τον ρώτησα.

Κούνησε το κεφάλι του αρνητικά, οπότε τον ρώτησα για ποιόν άφηνε τα σπίρτα, το αλάτι και το ρύζι.

«Κάποιος άλλος άνθρωπος έρθει», απάντησε ο Ντερσού, «να βρει ξερά ξύλα, να βρει σπίρτα, να βρει φαγητό μην πεθάνει».

Θυμάμαι πόσο εντυπωσιάστηκα με αυτό. Ήταν θαυμάσιο, νομίζω, ότι ο Ντερσού νοιαζόταν για έναν άγνωστο τον οποίο ποτέ δεν θα γνώριζε και ο οποίος ποτέ δεν θα μάθαινε ποιος του είχε αφήσει τις προμήθειες.Αναλογίστηκα πως οι άνδρες μου φεύγοντας, πάντα έκαιγαν όλα τα ξύλα. Δεν το έκαναν από κακία, ή αμέλεια αλλά απλώς για διασκέδαση, για να χαζέψουν τις φλόγες και ποτέ δεν τους εμπόδισα. Και να τώρα αυτός ο άγριος να έχει την έγνοια για τους άλλους πολύ περισσότερο από εμένα. Γιατί άραγε μεταξύ των κατοίκων των πόλεων αυτή η πρόνοια για το καλό των άλλων να έχει εξαφανιστεί εντελώς, αν και χωρίς αμφιβολία κάποτε υπήρχε;

Ένα άλλο ζήτημα με πολύ ενδιαφέρον είναι ο τρόπος που ο συγγραφέας βλέπει τη Σιβηρία. Δεν γνωρίζουμε, ή τείνουμε να ξεχνάμε, ότι κατακτήσεις και αρπαγή εδαφών από ιθαγενείς δεν έγιναν μόνο στην Αμερική, αλλά και εκεί. Ο Αρσένιεβ, παρότι μέλος εξερευνητικής αποστολής, αναγνωρίζει το κακό που έχει κάνει η εισβολή του πολιτισμού στη Σιβηρία, τόσο των Κινέζων όσο και των Ρώσων (κάπως πιο διακριτικά, μιας και ο ίδιος είναι Ρώσος, μέλος ρωσικής αποστολής, και το βιβλίο του απευθύνεται σε Ρώσους), αμφότεροι οι οποίοι εκμεταλλεύονται και λεηλατούν τον φυσικό πλούτο της περιοχής αλλά και τους ιθαγενείς, ενώ μεταμορφώνουν σε τρομερό βαθμό το περιβάλλον. Ειδικά οι κτηνωδίες των Κινέζων είναι φρικιαστικές· πιθανώς, βέβαια, και οι Ρώσοι έκαναν αντίστοιχα πράγματα, που ο Αρσένιεβ αποσιωπεί. Ειδικά στο τέλος, κάτι ραγίζει μέσα στον συγγραφέα και γράφει τα εξής πολύ επίκαιρα και διαχρονικά:


Ο πολιτισμός θα γεννήσει εγκληματίες. Κατακτήστε την ευημερία σας εις βάρος του άλλου – αυτό είναι το σύνθημα του εικοστού αιώνα. Η απάτη ξεκινά με το εμπόριο και στη συνέχεια, σε ευθεία γραμμή, προκύπτουν τοκογλυφία, δουλειά, κλοπή, ληστεία, δολοφονία και τελικά πόλεμος και επανάσταση με όλη τους τη φρίκη. Είναι αυτό πολιτισμός;

17 Nov 2026


Tags: travelogues   2019
Industries of Inferno, 2026   
About    RSS